Khi miền Tây không
còn nói tiếng miền Tây?
“Nước dùng ở đây, ạ.” “Chào buổi sáng, ạ!”
Tôi giật mình. Trước đây, tôi đã từng nghe
cách nói này ở Sài Gòn và đã thấy ngạc nhiên. Nhưng lần này, nghe câu ấy thốt
ra từ một cô tiếp viên ở một khách sạn tại vùng đất từng được mệnh danh là “Tây
Đô”, tôi không còn ngạc nhiên nữa. Tôi sốc.
Sốc, bởi trước mặt tôi là một cô gái trẻ, tuổi
chỉ đáng con cháu mình, giọng nói rặt miền Tây, âm điệu miền Tây, dáng vẻ cũng
rất miền Tây. Vậy mà cuối câu lại nó nhẹ nhàng buông một tiếng: “ạ”.
Trời đất ơi! Giữa miền Tây sông nước mà nghe một
tiếng “ạ” sao thấy lạ lẫm đến vậy.
Không phải chữ “ạ” có gì sai. Nó là một từ rất
đẹp trong tiếng Việt, biểu thị sự lễ phép, kính trọng, và từ lâu đã là một phần
tự nhiên trong cách nói của người miền Bắc.
Cái làm tôi chạnh lòng không nằm ở bản thân chữ
“ạ”, mà ở chỗ nó xuất hiện trong một không gian ngôn ngữ vốn có những cách biểu
đạt lễ phép rất riêng. Người miền Tây ngày trước đâu cần chữ “ạ” mới lễ phép.
“Dạ, con chào cô.”
“Dạ, chú mới tới hả?”
“Dạ, bác ăn cơm chưa?” Chỉ một tiếng “dạ”
thôi, nghe đã thấy cả bầu trời miền Nam trong đó. Có sự kính trọng nhưng không
kiểu cách; có lễ phép mà vẫn gần gũi. Nó mềm, nó thiệt thà, nó có cái tình của
một vùng đất. Vậy mà bây giờ, tiếng nói miền Tây đang thay đổi nhanh đến mức
đôi khi người đi xa lâu ngày trở về phải giật mình.
Miền Tây vẫn là miền Tây. Sông vẫn chảy, ghe
xuồng vẫn còn, những hàng dừa vẫn nghiêng xuống mé nước. Người miền Tây vẫn hào
sảng, vẫn hiếu khách, vẫn cái giọng ngân nga nghe một câu là nhận ra quê xứ.
Nhưng trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, một cái gì đó đang mất dần....
Có người gọi đó là sự giao thoa ngôn ngữ. Có
người phách lối nói đó là “chuẩn”. Có người nói đó là kết quả tự nhiên của truyền
hình, Internet, mạng xã hội và sự đi lại giữa các vùng miền. Tất cả đều đúng.
Nhưng tôi vẫn muốn dùng một chữ cũ, hơi nặng: “Lai căng.”
Bởi giao thoa là khi mình tiếp nhận cái hay của
người khác mà vẫn biết mình là ai. Còn khi những từ ngữ vốn tự nhiên trên đầu
môi của ba má, ông bà mình bị thay thế chỉ vì người ta tưởng một cách nói khác
nghe “chuẩn” hơn, “văn minh” hơn hay “sang” hơn, thì đó không còn đơn thuần là
giao thoa nữa.
Ngày trước ở miền Nam, người ta nói “gà
chiên”.
Bây giờ không ít nơi ghi “gà rán”.
Người miền Nam nói “vỏ xe”.> Bây giờ nghe
“lốp xe” ngày càng thường xuyên.
Người miền Tây nói “quẹo trái”, “quẹo phải”.
Bây giờ có người nói “rẽ trái”, “rẽ phải”.
Cái vòng tròn giữa ngã tư mà xe cộ chạy vòng
quanh, bao nhiêu thế hệ miền Nam gọi là “bùng binh”. Một chữ nghe vui tai, sanh
động, gần như có thể hình dung được cảnh xe cộ chạy vòng vòng trong đó.
Bây giờ nó thành “vòng xuyến”.
Anh tài xế chở tôi về Cần Thơ hôm ấy nói rất tự
nhiên:
“Chút nữa mình rẽ sang đường này, qua vòng xuyến
kia.....”
Anh nói bằng giọng miền Tây đặc sệt. Tôi ngồi
phía sau mà cứ thấy có gì đó không ổn. Không phải “rẽ” sai.
Không phải “vòng xuyến” sai. Chẳng có chữ nào
sai cả.
Nhưng “quẹo” đâu rồi? “Bùng binh” đâu rồi? Những
chữ ấy có tội tình gì mà phải biến mất?...
Rồi có lần tôi nghe một người miền Tây đã
ngoài 60 tuổi nhắc đến thân phụ mình bằng chữ “bố”.
Tôi thật sự sững người. Bởi trong ký ức của
tôi, 2 tiếng “ba”, “má” gần như là hai tiếng căn cước của người miền Nam. “Ba
tui...” “Má tui...” Chỉ cần nghe vậy là quê nhà hiện ra. Trong hai chữ ấy có
căn bếp, có cái võng, có hàng ba, có mâm cơm chiều, có tiếng người lớn gọi con
cháu vào ăn cơm. Có cả một đời sống nằm trong hai tiếng tưởng chừng rất bình
thường ấy. Ngôn ngữ không chỉ là công cụ để truyền đạt thông tin. Ngôn ngữ là
ký ức. Một chữ có thể mang theo cả một vùng đất.
“Má” không hoàn toàn giống “mẹ”.
“Ba” không hoàn toàn giống “bố”.
“Quẹo” không hoàn toàn giống “rẽ”.
“Bùng binh” không hoàn toàn giống “vòng xuyến”.
Về nghĩa, người ta có thể mở từ điển và bảo
chúng tương đương. Nhưng ngôn ngữ của con người đâu chỉ có nghĩa từ điển. Mỗi
chữ còn có âm thanh, ký ức, địa phương, gia đình, tuổi thơ và lịch sử.
Một người nói “má” và một người nói “mẹ” đều
đang nói về người sanh ra mình. Nhưng tiếng gọi bật lên khi đau đớn, hoảng sợ
hay nhớ thương thường không phải là một lựa chọn trong từ điển. Nó đến từ nơi
sâu hơn thế.
Nó đến từ tuổi thơ. Và vì vậy, điều đáng lo
không phải là người miền Tây biết thêm những chữ như “ạ”, “rán”, “lốp”, “rẽ”,
“vòng xuyến” hay “bố”. Biết thêm một cách nói chưa bao giờ là điều xấu. Một người
càng biết nhiều cách sử dụng tiếng Việt càng giàu có về ngôn ngữ. Điều đáng lo
là họ biết thêm cái mới nhưng lại bỏ cái cũ. Đáng lo hơn nữa là khi họ bỏ cái
cũ vì nghĩ cái cũ là quê mùa.
Nếu một cô gái Cần Thơ nói “dạ” mà cảm thấy
mình kém sang hơn khi nói “ạ”, đó mới là chuyện đáng buồn. Lai căng. Nếu một đứa
con nít miền Tây lớn lên biết “rẽ” nhưng không biết “quẹo”, biết “vòng xuyến”
nhưng chưa từng nghe “bùng binh”, biết “bố mẹ” nhưng thấy “ba má” là quê mùa,
thì chúng ta đã mất một thứ lớn hơn vài chữ địa phương. Lai căng.
Chúng ta mất một phần ký ức văn hóa. Tất
nhiên, ngôn ngữ luôn thay đổi. Đừng lên lớp tôi! Không ai có thể dựng một hàng
rào quanh miền Tây rồi ra lệnh rằng từ hôm nay người miền Tây chỉ được dùng những
chữ mà ông bà họ từng dùng. Làm như vậy vừa vô lý vừa trái với bản chất của
ngôn ngữ.
Con người đi lại nhiều hơn. Người Bắc vào Nam.
Người Nam ra Bắc. Người miền Trung sống ở Sài Gòn. Người Cần Thơ học ở Hà Nội.
Trẻ con xem cùng những chương trình, những video, những bộ phim trên cùng một
chiếc điện thoại. Tiếng nói tất nhiên sẽ hòa vào nhau. Điều đó không hẳn là xấu.
Cái đáng suy nghĩ là trong sự hòa trộn ấy, tại
sao có những cách nói địa phương cứ lặng lẽ rút lui?Có phải vì truyền hình và
sách báo lâu nay vô tình tạo cho người ta cảm giác rằng chỉ có một kiểu tiếng
Việt mới là “chuẩn”? Có phải vì nhà trường sửa những chữ địa phương của học
sinh quá mạnh tay? Có phải vì những người làm dịch vụ được huấn luyện theo những
mẫu câu chung đến mức một cô gái miền Tây phải nói “Chào buổi sáng, ạ” thay vì
một câu chào tự nhiên của chính quê mình? Hay đơn giản hơn, có phải chúng ta đã
bắt đầu xấu hổ về tiếng nói của ba má và ông bà mình? Nếu là điều cuối cùng,
thì đó mới thật sự đáng buồn.
Tôi không phản đối tiếng Bắc.Tôi cũng không
nghĩ tiếng Bắc hay hơn tiếng Nam, hay tiếng miền Tây hay hơn tiếng miền Trung.
Mỗi vùng đất Việt Nam đều đã góp vào tiếng Việt những âm thanh và từ ngữ tuyệt
đẹp. Chính sự phong phú đó mới làm nên một tiếng Việt sống động. Tôi chỉ phản đối
một thứ: tâm lý tự ti với tiếng nói của chính quê hương mình.
Học cách nói của người khác để hiểu nhau hơn
là điều tốt. Nhưng bắt chước người khác vì tưởng rằng nói giống họ thì mình
“sang” hơn là một chuyện khác.
Không có gì sang trọng trong việc đánh mất
mình.
Một người Hà Nội cứ việc nói “bố”, “mẹ”, “rẽ”,
“rán”, “lốp xe”. Đó là tiếng nói tự nhiên của họ. Họ không cần đổi.
Một người Huế cứ giữ “mạ”. Một người Quảng cứ
giữ giọng Quảng. Và người miền Tây cũng chẳng có lý do gì phải ngượng khi nói:
“Ba má.” “Dạ.” “Quẹo.” “Bùng binh.” “Gà chiên.” “Vỏ xe.” “Nước lèo.”
Đó không phải là những phiên bản “sai” của tiếng
Việt.
Đó là tiếng Việt. Một thứ tiếng
Việt đã được phù sa, ruộng đồng, kinh rạch, ghe xuồng và bao thế hệ cư dân
phương Nam nhào nặn nên.
Người ta thường nghĩ di sản phải là đình chùa,
nhà cổ, áo quần, món ăn, câu hát. Không!!! Một chữ cũng là di sản. Có những di
sản không cần bảo tàng để cất giữ. Chúng sống trên đầu môi của con người. Và
cũng chính vì thế, chúng có thể chết đi rất âm thầm.
Một ngôi nhà cổ bị đập, người ta nhìn thấy. Một
con rạch bị lấp, người ta nhìn thấy. Nhưng một chữ biến mất thì chẳng ai nghe
tiếng động. Một thế hệ thôi không nói nữa, thế hệ sau sẽ không biết nó từng tồn
tại.
Rồi một ngày nào đó, một đứa trẻ miền Tây sẽ
phải mở từ điển để hỏi: “Bùng binh là gì vậy?” Và có lẽ đến lúc ấy chúng ta mới
nhận ra rằng mình đã đánh mất một thứ mà tiền bạc không thể mua lại được. Cho
nên tôi không mong người miền Tây khép cửa với những cách nói khác. Tôi chỉ
mong họ đừng quên tiếng nói của mình.
Cứ học thêm. Cứ đi xa. Cứ giao lưu. Cứ biết “rẽ”
là gì, “vòng xuyến” là gì, “lốp xe” là gì. Nhưng khi về đến miền Tây, nếu có thể,
hãy cứ: “Quẹo phải nghen anh.” “Qua cái bùng binh đó rồi chạy thẳng.” “Dạ, con
biết rồi.” Và khi trở về nhà, hãy cứ gọi: “Ba ơi!” “Má ơi!” Bởi giữ một tiếng nói không phải là chống lại
sự thay đổi. Đó là nhớ mình từ đâu mà tới. Và một vùng đất còn giữ được tiếng
nói của mình là một vùng đất còn giữ được ký ức.
Miền Tây có thể thay đổi. Nhưng xin đừng để một
ngày nào đó, giữa chính miền Tây, chúng ta phải đi tìm lại tiếng miền Tây.
Đây là bài thơ do AI nó sáng tác,
sau khi tôi kể cho nó nghe câu chuyện. Đọc cũng được
Con gục đầu chua xót đắng cay
Nghe tiếng quê hương sụt sùi mỗi ngày
Cái thuở “nói nào ngay” chân chất
Giờ lạc lòng giữa phố thị lung lay.
Đâu rồi tiếng “dạ” thưa ngọt lịm?
Tiếng “bằng nay”, “mần ruộng”, “xuồng bơi”
Sông sấu lội, câu hò ai tím nghẹn
Nay nhạt nhòa theo bọt nước trôi xuôi.
Thương con cá chốt, bông bần rụng
Thương cả từ “mầy”, “bây” thuở ấu thơ
Mai mốt này ai còn nhớ nữa
Tiếng miền Tây gói lại một giấc mơ
Con gục đầu chua xót đắng cay...
Thank you
Lisa Luong
