MỘT CHÚT HOÀI NIỆM THỜI TUỔI TRẺ
Bộ mặt Sài gòn, lúc 1955, người ta còn thấy những
thầy cảnh Sát được gọi là Mã Tà, đứng huýt còi ở các ngã tư đường. Vậy mà chẳng
bao lâu chữ gọi mã tà đó đã biến mất. Và sau này, sẽ còn nhiều cái biến mất như
thế.
Nguyễn Văn Lục
Người ta vẫn còn thấy những xe thổ mộ đủng đỉnh,
kêu lóc cóc vui tai với các lục lạc của xe ngựa kéo trên các con đường từ chợ Bến
Thành xuống tận Ngã Tư Bảy Hiền, hay từ Bến Thành đi chợ Bà Chiểu. Nó vẫn như
ngang nhiên thách đố với các tuyến đường xe buýt nay đã chật ních người. Nó vẫn
có những khách hàng quen thuộc là những người thuộc giới bình dân, giới buôn
thúng bán mẹt…
Nó chỉ dần dần biến mất lúc nào không ai hay
khi mà những chiếc xe Lambretta ba bánh nhập cảng từ Ý đã được chế biến lại
cùng chạy trên những tuyến đường đó. Xe lam nhanh hơn, chở tới 12 người, 10 người
ngồi ở đằng sau, khi cần, có thể ghé thêm hai người ngồi bên cạnh tài xế. Vậy tất
cả là 13 người chứ không 12. Xe lại có nhiều chuyến hơn, cứ đầy là chạy và ngồi
thoải mái hơn.
Đặc biệt bên hai thành xe có ghi hai câu: “Hữu
sản hóa, đợt tự chủ”. Nếu tôi nhớ không lầm chính sách hữu sản hóa này là ở dưới
thời ông Kỳ làm Thủ tướng. Nhưng xe xích lô ba bánh, xích lô đạp, đặc sản miền
Nam vẫn tồn tại trong suốt 20 năm miền Nam còn lại.
Người trung thành nhất với xích lô đạp, phải chăng là thi sĩ Vũ Hoàng Chương?
Có thể ông nghèo vì hút thuốc phiện, nhưng mỗi lần đi dạy ở trường Chu Văn An
ông luôn luôn đến trường bằng xe xích lô đạp. Quần áo luôn luôn là ủi thẳng nếp,
thắt cravate, tay áo manchette bằng vàng, đầu chải bóng.
Người chạy xích lô đạp thường tranh nhau mời
ông không phải vì ông là thi sĩ, mà vì người ông nhẹ như bấc, không chắc ông có
cân nặng bằng nửa số ký của người khác không?
Và có ai ngờ rằng, xích lô đạp vẫn có chỗ của
nó sau hơn nửa thế kỷ sinh tồn.
Sau 30.4.1975, rất nhiều nhà văn, nhà báo,
chuyên viên, giáo sư đổi ra đạp xích lô.
Và tự nhiên nay nó trở thành biểu tượng nếp sống
văn hóa của một thời. Hà Nội nay nhan nhản xích lô đạp dành cho khách du lịch
chạy vòng vòng quanh khu phố cổ Hà Nội. Người ngoại quốc danh tiếng nào đến Việt
Nam thì cũng có dịp ngồi trên đó cả. Vợ chồng Brad Pitt và Angelina Jolie cũng
có dịp ngồi xe xích lô cho biết mùi vị Việt Nam.
Nhưng cái đổi thay rõ nét nhất là cái áo dài con gái thay thế cho chiếc áo bà
ba, chiếc quần hai ống rộng. Chẳng bao lâu sau, chẳng biết từ lúc nào toàn miền
Nam mà đặc biệt các nữ sinh trung Học, từ Sài Gòn ra Trung, từ Sài Gòn xuống Lục
tỉnh. Chỉ áo dài là áo dài. Áo dài Trưng Vương, áo dài Gia Long, áo dài Nguyễn
Bá Tòng, áo dài Nữ trung học Lê văn Duyệt, áo dài Nguyễn Đình Chiểu, Mỹ Tho, áo
dài Tống Phước Hiệp, Vĩnh Long, áo dài Nữ Trung Học Nha Trang và nhất là áo dài
Đồng Khánh Huế.
Và nó cũng mở đầu cho thiên tình khúc tuyệt vời Ngày
xưa… Hoàng Thị của Phạm Thiên Thư:
Em
tan trường về
Đường mưa nho nhỏ..
Anh đi theo hoài
Gót giày thầm lặng
Đường chiều úa nắng
Mưa nhẹ bâng khuâng
Em tan trường về
Cuối đường mây đỏ
Bước em thênh thang
Ôm nghiêng cặp sách
Vai nhỏ tóc dài
Áo em ngày nọ
Phai nhạt mây mầu
Chân tìm theo nhau
Còn là vang vọng …
Nó biểu tượng cho cái gì tinh khiết, trinh nữ,
tinh tuyền và mời gọi. Nó che dấu bằng hai vạt áo dài mà như thể mở, biện chứng
kín mà hở. Nó mời mọc mà kín đáo chối từ, nó bày tỏ phái tính, sexy đến ứ cổ họng
với nét nổi lên của chiếc quần lót hằn lên tuổi dậy thì. Không có y phục phụ nữ
nào trên thế giới lại sexy đến như thế. Ngay cả sau này với mini-jupe cũng
không sánh bì.
Nó không cần đến những Cardin, Courrèges, St.
Laurent, Paco Robanne. Cùng lắm, nó chỉ thua Le Panty, Monokini, quần lót Le
petit bâteau của thập niên 1970. Nhưng những thứ này phải “ăn gian” từng
centimét mới có được như thế.
Áo dài không ăn gian. Cạnh đó là hàng nút bấm
mong manh như lối ngõ vào bên trong nằm hở ra cạnh sườn. Nó không những chỉ là
một nét đẹp con gái mà nó trở thành biểu tượng cho một nếp sống văn hóa Việt
Nam.
Sau này, không biết bao nhiêu những tranh ảnh,
bìa báo Xuân, báo Tết chụp hình các thiếu nữ trẻ miền Nam trong chiếc áo dài
truyền thống đó.
Và người ta có thể hãnh diện về điều này mà
không có gì phải hổ thẹn khi nói đến tuổi thanh xuân thiếu nữ đi liền với nét đẹp
con gái ấy. Nó phản ánh thế hệ thanh thiếu nữ thời ấy mà hễ bất cứ ai không còn
là con gái, xồ xề một chút, vùng đùi, vùng mông nở nang một chút là mặc áo dài
thường khó coi.
Sự đòi hỏi của tôi có khắt khe quá chăng?
Nhưng chính sự đòi hỏi khắc nghiệt ấy làm tăng giá trị chiếc áo dài miền Nam tuổi
trẻ. Nhiều phụ nữ các bà mặc trong các dịp lễ hội. Thấy làm sao.
Rất tiếc sau 75, ra ngoài đường, Sài gòn vắng
bóng chiếc áo dài. Cũng là vắng bóng tuổi trẻ miền Nam? Hay tuổi trẻ miền Nam
không còn nữa? Người ta không còn phân biệt ai là con gái, ai là đàn bà được nữa
đến như thể ai cũng là đàn bà, đến như thể ai cũng mất cả rồi.
Khi không còn những áo dài đó, Sài gòn buồn
thiu. Như cây rừng không còn lá.
Tuổi trẻ miền Nam thời ấy biểu tượng vẫn là
hình ảnh cô thiếu nữ mặc áo dài trắng quần trắng. Đừng thứ mầu khác, đừng xanh
đỏ lò loẹt. Vén tà áo dài sang bên, hở một bên, kín một bên, cho thấy đùi trinh
nữ, cho thấy tuổi dậy thì, hai đùi nhẹ khép lại khi bước đi hay khi ngồi trên
chiếc xe vê lô sô lếch thời thượng.
Bây giờ, tôi không thấy những bước đi kiêu sa
thiếu nữ như thế nữa. Đó là hình ảnh cô gái, mình ong thon thon ngồi trên chiếc
xe Solex trông giống như một con bọ ngựa biết bay. Phất phới, tung gió, nhẹ lướt,
mái tóc hất lại đằng sau, đầu buộc bím mầu xanh tím, để lại đằng sau những cái
nhìn dõi xuôi bắt không kịp. Và những đôi mắt thèm thuồng.
Ingarary gọi đó là một chuỗi diễn hành phái
tính (Mascarade de la fénimité).
Xin mượn lời thơ của Nguyên Sa:
Giấc
mơ em mặc jupe hồng… thôi rồi Sài Gòn ơi!
Có phải em mang trên áo bay
Hai phần gió thổi, một phần mây
Hay là em gói mây trong áo
Rồi thở cho làn áo trắng bay?
Em cười tà áo bay trên
Đám mây ở dưới nỗi phiền muộn xa
Anh ngồi chỗ hẹn hôm qua
Đám mây ngồi cạnh bài thơ nhẹ nhàng,
Giấc mơ mặc áo lụa vàng
Nơi anh nằm ngủ có hàng Thùy dương
(Nhẹ nhàng) (1)
Trong khi đó thì những cậu con trai cỡi xe
Vespa, đời ED, đôi kính mầu đen, chiếc áo Montagu, mầu xanh đậm rồ ga hay lượn
uốn éo. Nếu Solex là con gái, thì Vespa là con trai. Nếu Solex là con bọ ngựa
thì Vespa là con bọ hung. Solex là nữ tính, Vespa là nam tính (2).
Nếu con gái ăn quà thì con trai bát phố. Bát
phố phải chăng là nói nhại từ tiếng Pháp battre le pavé? Thôi thì là gì cũng được.
Và xin mượn lại chữ nghĩa của nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng:
…
Từ xa phố chợ đến giờ
Chân thôi bỏ lệ gõ bờ lộ quen (3)
Đi dạo phố trở thành một thói quen, một nếp sống
của con trai Sài gòn. Ngoài Sài gòn, tôi chỉ thấy ở Huế có sinh hoạt bát phố
tương tự. Nhưng ở Huế, số con gái đi dạo phổ kể là đông và đi từng nhóm hai ba
cô. Họ sợ bị bắt nạt chăng? Cô nào cũng có chiếc nón không phải để che nắng,
che mưa mà để che cái nhìn trộm của con trai. Gái Huế đi dạo trên đường Trần
Hưng Đạo mới thật là một diễn hành phái tính. Mười lần ra Huế thì y như rằng ra
đi là để lại một điều gì…
Con gái biểu tượng nhất, cái Look theo nghĩa
bây giờ là hình ảnh cái thân hình dong, lưng thẳng, găng tay trắng, cặp kính mầu,
áo dài trắng, phải áo dài trắng mới được, mới con gái, mới trinh nữ, mới thanh
khiết. Vạt áo dài phía sau vắt ngang sang bên kia để hở một bên phần đùi trên
chiếc vê lô solex mầu đen. Đi xe vê lô solex chứng tỏ con nhà khá một tý, sang
trọng và đài các. Cái dáng ngồi solex trông rất con gái, rất phái tính.
Bát phố là một thứ giải trí chiều thứ bảy của
con trai Sài gòn. Mà điều căn bản là có mặt. Làm gì, bận bịu gì cũng bỏ đi
Bonard bát phố. Sinh viên, học sinh các lớp tú tài, lính tráng đi hành quân ở
xa về, công chức các bộ, các nha đều đi dạo phố, ngắm người hay rửa mắt. Mà phần
lớn bọn họ là độc thân, chưa có vợ con. Nếu sang một tý thì vào Givral ngồi,
tàm tạm thì một ly nược mía Viễn Đông cũng xong.
Người phụ nữ sinh ra là để như vậy. Les femmes
seraient faites ainsi.
Quyến rũ bằng chính thân xác mình.
Nhờ áo dài đó mà phụ nữ, cô nữ sinh trở thành
phụ nữ hơn. La robe lui permettait de devenir plus féminine. Phải nói là thời
thượng và ấn tượng lắm. Cộng thêm cái thói ăn quà vặt. Ăn quà vặt là rất con
gái, rất trẻ, rất bắt mắt. Khi cô nữ sinh ăn quà thì tưởng là ăn quà thật.
Nhưng đôi khi cũng chỉ là cái cớ sự cho sự trình diễn, sự được nhìn. Nó như chờ
đợi một điều gì đó. Điều mà Thị Nở đã chờ đợi từ tuổi 15, 16 thời con gái, nay
đà 30 và bao nhiêu thế hệ con gái cũng đã chờ đợi như thế. Như cơn mưa mùa hạ.
Như chồi non hé nụ. Như em chờ anh lúc này. Chí Phèo chỉ đến hoàn tất công việc
chờ đợi ấy.
Cuộc đời đôi khi đơn giản là như thế.
Ngoài hai thứ đó ra, con gái cũng đi dạo phố.
Con trai đi dạo phố là để ngắm. Con gái đi dạo phố xuất hiện như một trình diễn,
ăn diện, mốt, kiểu để được nhìn, để được thừa nhận, để nhận phần lớn là những lời
tán tỉnh, khen tặng.
Đó là cả một cái guồng máy của sự xuất hiện.
L’engrenage du paraitre .
Và cuối cùng, thú vui giải trí chung cho cả
con trai lẫn con gái vẫn là ciné và tiệm sách. Ciné là nơi hẹn hò để trai gái gặp
nhau cuối tuần để trò chuyện, để tỏ tình, để lén lút hôn nhau. Những nụ hôn mật
ngọt ấy. Quên sao được. Những mối tình của giới trẻ thời đó đến đó và dừng lại ở
đó. Sau đó để lại một chút gì. Để kỷ niệm, để nhớ, để mãi mãi là như thế.
Nay gặp nhau cuối đời, lòng như chợt tỉnh, như
trấu ủ bếp lửa bừng lên từ đám tro tàn. Gặp nhau muộn phiền, thương hoài ngàn
năm.
Viết đến đây lại chợt nghĩ đến Nguyên Sa. Ông
đã nói hộ cho tuổi trẻ Sài gòn:
Nắng
Sài gòn anh đi mà chợt mát
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông
Anh vẫn yêu mầu áo ấy vô cùng
Tuổi trẻ miền Nam là như thế. Lành mạnh mà
không thiếu lãng mạn, tình tứ. Dắt tay nhau mà đi. Làm thơ tình. Gởi gắm nhắn
nhe.
Chân
díu bước mà mắt nhìn vương vướng
Nàng đến gần tôi chỉ dám quay đi
Cả những giờ bên lớp học trường thi
Tà áo khuất thì thầm chưa phải lúc
(Tuổi mười ba)
Nhưng may thay, mọi người Việt Nam, nhất là
thanh niên, giới trẻ, lúc bấy giờ đều có một giấc mơ là làm thế nào để có một
miền Nam phát triển và phú cường.
Và mặc dầu còn có những bất cập đủ thứ, tôi vẫn
phải nhìn nhận rằng, những năm tháng còn lại, kể từ ngày ấy, mỗi giây phút năm
tháng sống, học hành, lớn lên thành người thời đệ nhất Cộng Hòa Việt Nam vẫn là
những năm tháng ân sủng cho tuổi trẻ của tôi và những bạn bè cùng trang lứa.
Chúng tôi đã lớn lên từ đó, trở thành người hữu
dụng cũng từ đó.
Như lời Phạm Duy tỏ bày: ”Dưới thời Cộng Hòa
thứ nhất, từ khi chế độ nhà Ngô thành lập và tiến dần tới thời thịnh trị rồi mạt
vận, miền Nam, nếu chưa được là thiên đường của đông đảo văn nghệ sĩ đi tìm tự
do thì cũng là nơi đất lành chim đậu. Một thế hệ văn nghệ sĩ mới đã thành hình
và họat động dữ dội bên những vị đàn anh di cư từ miền ngoài. Phòng trà, tiệm
bánh, quán nước như Kim Sơn, Mai Hương, La pagode, Givral, Brodard… là nơi
không hẹn mà văn nghệ sĩ tới gặp nhau hằng ngày.”
Trong chín năm cầm quyền thời Tổng Thống Ngô
Đình Diệm, chỉ có ba lần có những biến động chính trị. Nhưng chỉ riêng năm
1964, có 13 lần miền Nam rơi vào những biến động có thể làm lung lay nền Cộng
Hòa. Nói như thế để thấy rằng sự ổn định chính trị nằm ở thời điểm nào.
Người nào không nhìn nhận những điều ấy thì chỉ
thiệt thòi cho chính họ thôi, bởi vì họ tự mình bôi xóa tuổi trẻ của chính họ.
Nhiều người đã bôi xóa như thế để chạy theo vài ảo tưởng chính trị, hoặc nếu ở
ngoại quốc thì chạy theo những xu hướng thiên tả vốn chẳng dính dáng gì đến thực
tế chiến tranh Việt Nam.
Nguyễn Văn Lục
Chú
thích:
(1) Trích lại trong Trong dòng cảm thức Văn Học miền Nam của
Trần Văn Nam, trang 411-412
(2) Dĩ nhiên, sau velo Solex thì cũng có một số xe hiệu khác như xe gắn máy hiệu
Goebel, Sach của Đức. Có thể nó hữu dụng, nhưng trong bề ngoài khó coi, dị tướng.
Rồi cái PC nhỏ nhắn, xinh sắn, xe đạp Mini cũng một thời cho đến lúc xuất hiện
xe Honda 67. Chiếc xe Honda đến thay đổi hẳn diện mạo xe gắn máy ở Sài gòn. Hữu
dụng, mát mắt, vụt phóng, không cần phải đạp ga ì à ì ạch.
(3) Trích Bùi Bảo Trúc trong bài Chữ Nghĩa chúng ta.
304Đen – llttm - sgtc
