Một chút hương vị xưa
Tôi vừa tìm
được một nơi bán cà phê sữa đá có hương vị gần như cà phê Lá me ngày trước. Hơn
nửa thế kỷ rồi, tôi mới được thưởng thức lại hương vị ấy. Thật không ngờ, giống
đến hơn 90%.
Vũ Thế
Thành
Cà phê Lá Me là quán vỉa hè, nằm ở
góc đường Duy Tân và Nguyễn Văn Chiêm, cạnh sân quần vợt. Đường Duy Tân đã đổi
tên thành Phạm Ngọc Thạch. Đường Nguyễn Văn Chiêm (Chim?), dài khoảng 100 mét,
vẫn còn giữ tên. Chắc để tưởng nhớ danh thủ Chiêm, vô địch quần vợt thưở trước.
Quán vỉa hè này nằm ở vị trí lý tưởng
để ngắm… gái. Quanh đó là các đại học: Dược Khoa, Nông Lâm Súc, Luật khoa, Kiến
trúc, nhưng đáng kể là trường Văn khoa. Đó là chưa kể các em Trưng Vương cũng
thường đi qua đường này, trên đường về học, hoặc ra hồ Con Rùa vơ vẩn.
Ngồi cà phê Lá Me mà ngắm mấy cô mà
tha thướt áo dài, hay đạp xe mini thì… Con bà nó! Hồn xiêu phách lạc. Hồi
đó tôi thường trốn học giờ lý thuyết, vượt 3-4 cây số từ ĐHKH ra ngồi đồng ở cà
phê Lá Me. Thật cũng không lãng phí một thời vừa “mộng với tay cao hơn Trời”, vừa
lãng mạn.
Cà phê sữa đá ở đấy có hương vị tuyệt
hảo, theo tôi, ngon nhất Sài Gòn lúc đấy. Tôi không biết chủ quán dùng cà phê
loại gì, thêm thắt những gì, và pha chế thế nào. Chỉ biết là cà phê pha vợt.
Sau này, cũng có nơi bán cà phê vợt ở con hẻm đường Võ Di Nguy (Phan Đình Phùng
bây giờ), cách Cầu Kiệu khoảng 200 mét. Quán này nổi tiếng đã hơn hai mươi năm,
nhưng hương vị cà phê chỉ cỡ 50% so với cà phê Lá Me.
Giá một ly cà phê sữa đá ở Lá Me khoảng
70 hay 80 đồng. Nếu vào cà phê Chiêu ở đường Cao Thắng, một ly cà phê phin, đèn
mờ, nghe nhạc, khoảng 250 đồng. Lương của một chuẩn úy vừa tốt nghiệp khoảng
20.000 đồng (tôi nhớ mang máng như thế). Đi dạy kèm thì cà phê Lá me không phải
là điều khó khăn, nhưng cà phê Chiêu chỉ là làm dáng với những bạn bè đi lính về
phép
Quán cà phê có hương vị xưa tôi vừa
tìm thấy nằm ở làng gốm Bàu Trúc, cách tp. Phan Rang khoảng hơn 10 cây số. Đây
là làng nghề của dân tộc Chăm tồn tại cả gần 10 thế kỷ.
Khi tôi đến thăm làng gốm Bàu Trúc, một
phụ nữ trạc U70 đang tạo hình một cái tô nhỏ từ khối đất sét đã trộn sẵn. Cách
làm gốm ở đây có vài điểm khác biệt so với cách làm gốm ở Biên Hòa hay Bát
Tràng mà ta thường thấy.
- Không
dùng bàn xoay để tạo hình (như cách làm thông thường), mà dùng tay để nặn,
dùng dụng cụ như que, muỗng gỗ để đập, nặn và vuốt, nếu cần thì người thợ
sẽ di chuyển quanh vật nặn. Những động tác tạo hình tuy trông đơn giản,
nhưng cần đôi tay cực khéo, đẳng cấp nghệ nhân. Sau đó dùng vải cuộn để
làm nhẵn.
- Quan
sát, tôi thấy màu sắc khác nhau đậm nhạt tùy vùng trên cùng một sản
phẩm do nhiệt độ nung không phân bố đều. Tôi hỏi, lò nung ở đâu. Không có.
Thì ra nơi đây nung lộ thiên (không dùng lò). Nung lộ thiên nên nhiệt độ
không cao, chắc chỉ khoảng 700 – 800 độ C, và phân bố nhiệt không đồng đều.
Sản phẩm là vật dụng đơn giản như tô
chén dĩa vại, nồi. Đẳng cấp hơn thì là các tượng thần, bình hoa. Tất cả chỉ
toàn là gốm mộc, không dùng men. Dấu vết làm nhẵn không đều trên bề mặt sản phẩm
có thể quan sát được.
Nguyên liệu làm từ đất sét địa phương,
trộn với cát mịn theo một bí quyết riêng. Các bí quyết trộn đất và tạo hình gốm
của người Chăm chỉ truyền nghề cho phụ nữ trong nhà (có lẽ do người Chăm theo
chế độ mẫu hệ). Còn đàn ông làm những chuyện nặng nhọc bên ngoài (khai thác đất
sét, cát mịn, vận chuyển).
Một sản phẩm khá độc đáo được trưng
bày ở khuôn viên Bàu Trúc, đó là Linga- Yoni. Văn hóa thờ ngẫu tượng Linga và
Yoni được cho là phát xuất từ Ấn Độ giáo, truyền đến Phan Rang theo ngõ giao
thương hàng hải.
Nếu với Ấn Độ, Linga- Yoni được xem là
biểu tượng của sự kết hợp giữa nam và nữ. Đó là sự sáng tạo của vũ trụ, sự sinh
thành và tái tạo muôn loài.
Sang tới đất Chăm, biểu tượng này được
bản địa hóa, Linga -Yoni tượng trưng cho sự sinh sôi và phát triển, không chỉ với
con người mà còn là mùa màng, sung túc. Văn hóa Chăm còn xem Linga -Yoni là biểu
hiện của vương quyền và sự bảo hộ của thần linh. Vài tài liệu cho biết, một số
tượng Linga (sinh thực khí Nam) còn được chạm mặt vua. Chạm khắc trên Linga thiệt
sao? Nghe sởn da gà!
Một vài dân tộc thiểu số ở cao
nguyên Trung phần cũng tôn thờ biểu tượng Linga-Yoni. Không rõ đó là ảnh hưởng
từ văn hóa Chăm hay chỉ là biểu tượng phồn thực vốn đã có trong tín ngưỡng bản
địa của người Thượng.
Trở lại với hương vị cà phê sữa nơi
Bàu Trúc. Gọi là quán cho sang chứ thật ra chỉ là một xe giải khát, nằm ké
trong khuôn viên làng nghề, đậu sát cổng ra vào, phía sau là tượng Linga-Yoni bằng
gốm.
Hương vị cà phê sữa đá nơi đây làm
tôi bất ngờ. Bao nhiêu ký ức quay về. Không nén khỏi tò mò, tôi hỏi cô chủ quán
pha chế cà phê thế nào. Cô vô tư nói hết bí quyết, ngoài cà phê còn trộn thêm
thứ này, thứ nọ. Nói xong, cô cười cười – Chết rồi, cháu nói hết bí mật nghề
nghiệp rồi. Khi viết những dòng chữ này, Tôi cũng đành giả vờ quên sạch
“know-how” của cô chủ. Chỉ có thể tiết lộ, không phải cà phê pha vợt, mà là pha
trong phin khá to rồi chiết ra xài dần.
Phan Rang là nơi tôi đã từ nghỉ đêm
vài ba lần trên đường trở về từ Huế hay Đà Nẵng. Phan Rang hồi đó còn nghèo lắm,
kiếm chỗ qua đêm cũng khó. Bây giờ Phan Rang là địa điểm du lịch vùng biển,
nhưng du khách không nhiều. Phan Rang chưa bị du lịch dày vò, nên người dân nơi
đây mộc mạc, chất phác như cô chủ quán.
Nghỉ chân ở Bàu Trúc, thưởng thức
hương vị cà phê năm xưa, nhâm nhi chút ký ức, tưởng chừng như mới đâu đây, vừa
gần vừa xa. Tôi thấy như mình như trẻ lại. Tôi mua thêm 1 ly cà phê đem lên xe,
uống từng ngụm nhỏ, vừa quên đi đường về còn xa, vừa chìm trong hương vị thật gần.
Thật đáng giá biết bao, chút hương vị dĩ vãng bỗng trỗi dậy ở tuổi xế chiều
này.
Giá ly cà phê sữa đá ở Bàu Trúc, uống
tại chỗ hay “take-away” cũng chỉ 15.000 đồng. Nếu quy sang giá trị so với cà
phê Lá Me hồi đó thì chỉ 50 đồng (Lá me 70 đồng).
Quán cà phê Lá Me không có bảng hiệu
— quán vỉa hè mà. Tôi cũng chẳng hiểu vì sao đám sinh viên ngày ấy lại gọi là
cà phê Lá Me, dù quanh đó chẳng thấy cây me nào. Quán ở Bàu Trúc cũng vô danh.
Ngay phía sau xe giải khát là một tượng Linga – Yoni bằng gốm. Thôi thì tôi tạm
gọi là… cà phê Linga. Không biết gọi vậy có mạo phạm thần thánh không?
Vũ Thế Thành
sgtc
No comments:
Post a Comment